Δευτέρα, 1 Οκτωβρίου 2012

Η καλλιέργεια της αρώνιας (Aronia melanocarpa, Black Chokeberry) στην Ελλάδα / Updated



Το φυτικό είδος Aronia melanocarpa κατάγεται από περιοχές της Βορείου Αμερικής (Βόρειες Η.Π.Α. – Νότιος Καναδάς). Στην Ευρώπη εισήχθη την εποχή του δεύτερου παγκοσμίου πολέμου και άρχισε να καλλιεργείται στις βορειοανατολικές Ευρωπαϊκές χώρες και στη Ρωσία. Τα τελευταία χρόνια η καλλιέργεια του συγκεκριμένου φυτικού είδους επανακτά το «χαμένο έδαφος» και στις δύο Ηπείρους καλύπτοντας πεδινές, παράκτιες, ημιορεινές και ορεινές περιοχές, εξαιτίας του ισχυρού προφίλ προσαρμοστικότητας σε ποικιλία εδαφοκλιματικών συνθηκών και της ιδιαίτερα υψηλής διατροφικής αξίας των προϊόντων της.
 Η αρώνια είναι ένας φυλλοβόλος θάμνος με χαρακτηριστική πλευρική ανάπτυξη. Καλλιεργείται για την παραγωγή των καρπών αλλά και των φύλλων της, τα οποία συλλέγονται λίγο πριν την πτώση τους, αποξηραίνονται και χρησιμοποιούνται ως αφέψημα. Οι καρποί της είναι εμπορεύσιμοι ως νωποί, κατεψυγμένοι και αποξηραμένοι. Τα προϊόντα μεταποίησης των καρπών αρώνιας είναι περιζήτητα και διακρίνονται σε προϊόντα βιομηχανιών τροφίμων - ποτών (χυμοί, μαρμελάδες, ενεργειακά ροφήματα, λικέρ, κρασί), σε προϊόντα φαρμακευτικών βιομηχανιών (έλαια, βιταμινούχα σκευάσματα, συμπληρώματα διατροφής κ.α.) και σε προϊόντα βιομηχανιών παραγωγής καλλυντικών ουσιών (αντιγυραντικές κρέμες, οροί κ.α.).

Αρώνια – Super Food
Η αρώνια είναι αναγνωρισμένη ως φαρμακευτικό φυτικό είδος. Ο όρος αντιοξειδωτική δράση χρησιμοποιείται όλο και περισσότερο στην εποχή μας χαρακτηρίζοντας διατροφικά προϊόντα με ευεργετικές για την υγεία των καταναλωτών ιδιότητες. Στην περίπτωση των καρπών αρώνιας και των προϊόντων μεταποίησής τους ο συγκεκριμένος όρος συναντά την κυριολεκτική του έννοια. Η χημική της σύσταση προκαλεί ιδιαίτερο ενδιαφέρον εξαιτίας της μεγάλης ποικιλίας και της υψηλής συγκέντρωσης των θρεπτικών συστατικών που περιέχει. Συνέπεια όλων των παραπάνω αποτελεί το συνεχώς αυξανόμενο ενδιαφέρον της επιστημονικής κοινότητας με σκοπό τη διερεύνηση και συγκεκριμενοποίηση των ευεργετικών ιδιοτήτων των προϊόντων της.
Προϊόντα εμπορικής μεταποίησης αρώνιας και σπιτική μαρμελάδα 
Πιο συγκεκριμένα, η πλειοψηφία των ευεργετικών ιδιοτήτων των καρπών της οφείλονται στην υψηλή συγκέντρωση πολυφαινολικών ενώσεων (φλαβονοειδών, ανθοκυανίνης και τανίνης). Η περιεκτικότητά τους σε φλαβονοειδή (φυσικά αντιοξειδωτικά, βιταμίνη Ρ) είναι από τις υψηλότερες όλων των φρούτων και η υψηλότερη συνολική συγκριτικά με τα υπόλοιπα μούρα (berries). Ο φρέσκος καρπός έχει τη μεγαλύτερη αντιοξειδωτική δράση από όλα τα φρούτα που μετρήθηκαν με την κλίμακα ORAC (εκφράζει την ικανότητα απορρόφησης ελεύθερων ριζών οξυγόνου), ενώ ο χυμός έχει υψηλότερες τιμές TEAC (Trolox Equivalent Antioxidant Capacity της κάθε ουσίας, η οποία εκφράζει την ικανότητά. της να εκκαθαρίζει ελεύθερες οξυγόνου) από το χυμό ροδιού και τετραπλάσιες από το κόκκινο κρασί. Επιπρόσθετα, οι καρποί αρώνιας είναι πηγές προβιταμίνης Α (β καροτένιο) και βιταμινών Β2, Β6, Β9, C, E, K. Επιπλέον περιέχει ράδιο, μολυβδαίνιο, βόριο και ιώδιο (ιχνοστοιχεία), καθώς και πηκτίνη σε υψηλότατες συγκεντρώσεις (πολυσακχαρίτης). Όσο αφορά στις ευεργετικές ιδιότητες των ποιοτικών και ποσοτικών χαρακτηριστικών των καρπών αρώνιας, έχει αποδειχθεί πως καλύπτουν ευρύτατο φάσμα λειτουργιών και οργανικών συστημάτων. Έτσι, οι πολυφαινόλες αποτελούν σημαντικό σύμμαχο τη καρδιάς, του ουροποιητικού συστήματος, δρώντας προληπτικά εναντίον διαφόρων ειδών καρκίνου. Συμπληρωματικές δράσεις των λοιπών χαρακτηριστικών της αφορούν στην ενίσχυση του κυκλοφορικού συστήματος και των αγγείων, στην πρόληψη και καταπολέμηση της υπέρτασης - συμβάλλοντας στην κανονική διαπερατότητα και ελαστικότητα των τοιχωμάτων των αιμοφόρων αγγείων - και της χρόνιας καρδιακής ανεπάρκειας. Επιπροσθέτως, έχει αναδειχθεί η συμβολή των καρπών της στην προστασία του ύπατος, στη ρύθμιση του διαβήτη, στην πρόληψη και αντιμετώπιση διαφόρων νοσημάτων των νεφρών, ρευματισμών, αλλεργιών, κ.λπ..
 
Εγκατάσταση και διαχείριση γεωργικών εκμεταλλεύσεων αρώνιας
Η αρώνια, όπως προαναφέρθηκε, είναι ένας φυλλοβόλος θάμνος με χαρακτηριστική πλευρική ανάπτυξη (ύψος φυτού 2-3 μέτρα σε ώριμη ηλικία, πλευρική ανάπτυξη 1 – 1.5 μέτρα επί της γραμμής). Εξαιτίας της υψηλής της προσαρμοστικότητας  καλλιεργείται σε μεγάλη ποικιλία εδαφών. Το ιδανικό περιβάλλον ανάπτυξής της, όμως, χαρακτηρίζεται από ελαφριά, βαθειά και πλούσια σε οργανική ουσία εδάφη, με τιμές pH κοντά στην ουδέτερη ζώνη (ιδανική ζώνη τιμών pH: 6.5 – 7.1). Οι προτεινόμενες διατάξεις φύτευσης είναι 1.5m (επί της γραμμής) x 3m ή 4m (μεταξύ των γραμμών) (πυκνότητες φύτευσης: 200 και 160 φυτά / στρέμμα, αντίστοιχα). Οι διαθέσιμες ποικιλίες στον Ελλαδικό χώρο είναι οι Viking και Nero, με προτεινόμενη την πρώτη εξαιτίας του ανθεκτικότερου χαρακτήρα της σε υψηλές θερμοκρασίες και του μεγέθους των καρπών της. Η ώριμη ηλικία καρποφορίας είναι τα 4 – 5 έτη και η αναμενομένη παραγωγή καρπών είναι 7 – 12 κιλά ανά φυτό. Το απαιτούμενο κλάδευμα πραγματοποιείται κάθε 2 με 3 έτη, κατά τη διάρκεια του λήθαργου, ξεκινώντας από το 3ο ή το 4ο έτος του φυτού, στοχεύοντας στην ανανέωση των πλάγιων βλαστών καρποφορίας, στον καλύτερο αερισμό και στην καλύτερη έκθεση στον ήλιο του εσωτερικού της κόμης. Η αρώνια είναι ιδιαιτέρως ανθεκτική στον παγετό, ενώ αντεπεξέρχεται χωρίς προβλήματα στις υψηλές θερμοκρασίες του καλοκαιριού όταν είναι αρδευόμενη με το σύστημα της στάγδην άρδευσης (στις φετινές ακραίες ξηροθερμικές συνθήκες του καλοκαιρινού καύσωνα εφαρμόσθηκε πρόγραμμα άρδευσης σε συχνότητα 48 ωρών και εφαρμοζόμενο όγκο νερού ανά φυτό τα 6-10 λίτρα). Το φύλλωμα της αρώνιας είναι σκούρο πράσινο, που γίνεται λαμπερό κατά τη διάρκεια του καλοκαιριού, ενώ γίνεται κόκκινο το φθινόπωρο πριν πέσει. Η συγκομιδή των καρπών (διάμετρος 1 – 1.5 εκατοστών, BRIX Bx) 19 - 25%) γίνεται μηχανικά (προσαρμογή μηχανών συλλογής μύρτιλου χωρίς ιδιαίτερα προβλήματα όσο αφορά στην ακεραιότητα των καρπών) ή με τα χέρια.
Τα φυτά της αρώνιας, εμφανίζουν αξιοσημείωτη ανθεκτικότητα - ανεκτικότητα σε προσβολές εντόμων και φυτοπαθογόνων μυκήτων. Εντούτοις, σε πείσμα κάποιων καιροσκόπων «ειδικών», που συνεχίζουν να προωθούν φυτά σε ακραίες τιμές διαφημίζοντάς τα ως φυτά χωρίς ανάγκες λίπανσης – άρδευσης – καλλιεργητικών πρακτικών – φυτοπροστασίας (μακάρι να υπήρχε έστω και ένα καλλιεργούμενο φυτικό είδος με τα συγκεκριμένα χαρακτηριστικά!!!), η σωστή εγκατάσταση και ανάπτυξη των οπωρώνων απαιτεί συγκεκριμένο προφίλ καλλιεργητικών τεχνικών λίπανσης και φυτοπροστασίας.

Τα παρακάτω δεδομένα φυτοπροστασίας προέκυψαν από τριετή πειραματική έρευνα και από επισκοπήσεις εμπορικών γεωργικών εκμεταλλεύσεων αρώνιας την τελευταία διετία. Η συχνότητα εμφάνισης των συγκεκριμένων προβλημάτων ήταν, στις περισσότερες των περιπτώσεων, σποραδική - όσο αφορά στις φυσικές μολύνσεις και όχι στα πειραματικά δεδομένα. Η αντιμετώπισή τους, δε, ήταν έγκαιρη – άμεση και αυτό οφείλεται στην άριστη συνεργασία του συνόλου της ομάδας παραγωγών αρώνιας καθώς και στις επισκοπήσεις των αγρών από άρτια καταρτισμένο προσωπικό φυτοπροστασίας, το οποίο πρότεινε μέτρα φυτοπροστασίας – εξειδικευμένα κατά περίπτωση – συμβατά με τη λογική της καλλιέργειας με μειωμένο κόστος παραγωγής στα πλαίσια του πιστοποιημένου Βιολογικού μοντέλου καλλιέργειας.

Πιο συγκεκριμένα, κατά τη διάρκεια της δεδομένης περιόδου αντιμετωπίσθηκαν προβλήματα προσβολών από μυζητικά έντομα (αφίδες, τίγρης αχλαδιάς). Οι συγκεκριμένες προσβολές αντιμετωπίστηκαν με εξαπόλυση – προστασία των φυσικών εχθρών τους (ωφέλιμα έντομα) και με εφαρμογές σκευασμάτων συμβατών με τη Βιολογική γεωργία (όπου η πίεση των προσβολών ήταν αυξημένη). Κατά τη διάρκεια της περιόδου από την άνθιση έως την καρπόδεση και την σταδιακή ωρίμανση των καρπών εμφανίστηκαν προσβολές από: φυλλοφάγες προνύμφες λεπιδόπτερων και κολεόπτερων, ημίπτερα του γένους Halyomorpha, κολεόπτερα του γένους Lytta τα οποία εμφάνισαν ιδιαίτερη προτίμηση στα άνθη των φυτών, ξυλλοφάγα λεπιδόπτερα, προσβολές εντόμων του είδους Grapholita packardi σε καρπούς, προσβολές μυκήτων του γένους Entomosporiumκαι Gymnosporangium, προσβολές μυκήτων του γένους Phytophthora (σε φυτά στα οποία δεν είχε προηγηθεί εφαρμογή απομονώσεων μυκήτων του γένους Trichoderma). Σ’ αυτό το σημείο αξίζει να σημειώσουμε πως - ως αποτέλεσμα του αποικισμού του ριζικού συστήματος των φυτών αρώνιας με απομονώσεις του γένους Trichoderma -  αποφεύχθηκαν προσβολές από εδαφογενείς φυτοπαθογόνους μύκητες (Armillaria mellea, Verticillium dahliae, Pythium spp., Phytophthora spp., Rhizoctonia solani). Αυτό είχε σαν συνέπεια την απρόσκοπτη ανάπτυξη των νεαρών φυτών και την επιτυχή εγκατάσταση των συγκεκριμένων γεωργικών εκμεταλλεύσεων.

Όσο αφορά στη λίπανση των φυτών - την τελευταία τριετία - έχουν εγκατασταθεί πειραματικοί οπωρώνες με σκοπό των προσδιορισμό των αναγκών τους σε μάκρο και μικροστοιχεία και τη βελτιστοποίηση του προγράμματος λίπανσης σε συνάρτηση των εργαστηριακών αναλύσεων εδάφους και της ηλικίας – βλαστικού σταδίου των φυτών. Τα συγκεκριμένα πειραματικά δεδομένα συνδυαζόμενα με μοντέλα λίπανσης τα οποία προμηθευθήκαμε από ερευνητικά κέντρα χωρών που παραδοσιακά καλλιεργείται η αρώνια μας δίνει τη δυνατότητα να προτείνουμε συγκεκριμένο πρόγραμμα λίπανσης προσαρμοζόμενο με τις εδαφοκλιματικές συνθήκες των κατά περίπτωση περιοχών εγκατάστασης. Επιπρόσθετα, ο αποικισμός του ριζικού συστήματος των φυτών με συμβιωτικούς μικροοργανισμούς έχει, πλέον, αποδειχθεί πως συμβάλλει στην προώθηση των βιολογικών χαρακτηριστικών ανάπτυξής τους (Ανακοίνωση στο 16ο Πανελλήνιο Συνέδριο Ελληνικής Φυτοπαθολογικής Εταιρίας).

Χρονολόγιο βλαστικών σταδίων – καλλιεργητικών εργασιών:
Έναρξη βλαστικής περιόδου - Φυτοπροστασία / Λίπανση: αρχές Μαρτίου ,
Έντονη ανάπτυξη νεαρής βλάστησης - άνθιση - Φυτοπροστασία / Λίπανση: Μάρτιος – Απρίλιος,
Καρπόδεση και ανάπτυξη καρπών - Φυτοπροστασία / Λίπανση: μέσα Μαΐου – μέσα Ιουνίου,
Συγκομιδή: αρχές Αυγούστου – αρχές Σεπτεμβρίου,
Πτώση – συγκομιδή φύλλων: Οκτώβριος – Νοέμβριος,
Εγκατάσταση νέων οπωρώνων - Λίπανση - Φυτοπροστασία: Νοέμβριος – Δεκέμβριος, Φεβρουάριος – Μάρτιος,
Λίπανση τμηματική κατά τις περιόδους: Εγκατάσταση, Φεβρουάριος – Μάρτιος, Μάιος – Ιούνιος,
ΚλάδευμαΧειμερινή φυτοπροστασία: Φεβρουάριος.
Θα πρέπει να επισημανθεί πως οι συγκεκριμένες περίοδοι είναι μεταβλητοί εξαρτώμενοι άμεσα από τις εδαφοκλιματικές συνθήκες της περιοχής εγκατάστασης των γεωργικών εκμεταλλεύσεων. Επιπρόσθετα, οι περίοδοι λίπανσης και φυτοπροστασίας είναι άμεσα εξαρτώμενες από τα αποτελέσματα των εργαστηριακών αναλύσεων και επισκοπήσεων των οπωρώνων όπως επίσης και από το ιστορικό των κτημάτων, ειδικά όταν πρόκειται για νεοεγκατεστημένες εκμεταλλεύσεις.
 
Η κατάσταση Πανελλαδικά
Πανελλαδικά οι καλλιεργητές αρώνιας (στοιχεία Δεκέμβριος 2014) αριθμούν τους 230 (συνολική καλλιεργούμενη έκταση μεγαλύτερη των 2000 στρεμμάτων). Το σύνολο των συγκεκριμένων παραγωγών δέχονται υπηρεσίες κατευθυνόμενων γεωργικών πρακτικών από άρτια εξειδικευμένο γεωπονικό προσωπικό. Επιπρόσθετα, δραστηριότητες όπως η μεταποίηση και η προώθηση του προϊόντος στην αγορά προχωρούνε με μεγάλη επιτυχία.      
  
Συμπερασματικά
Η καλλιέργεια αρώνιας στην Ελλάδα δεν αποτελεί χρυσοφόρο μονόδρομο για τους καλλιεργητές, αλλά μια αξιόπιστη εναλλακτική λύση με σκοπό την ενίσχυση του γεωργικού εισοδήματος και, κατά συνέπεια, της ελληνικής υπαίθρου. Το βιολογικό προφίλ της συνδυάζει τα πλεονεκτήματα παραγωγής υψηλής ποιότητας προϊόντος και μειωμένου κόστους παραγωγής, προσαρμοζόμενο στα πλαίσια των εθνικών και διεθνών απαιτήσεων, που επιτάσσει στροφή προς αειφορικές πρακτικές γεωργικών εκμεταλλεύσεων με φιλικό περιβαλλοντικό προφίλ, μορφών παραγωγής που σέβονται τον παραγωγό και τον καταναλωτή. Οι παραγωγοί σύντομα θα πρέπει να πάρουν τις αποφάσεις τους όσο αφορά στην αναδιάρθρωση των καλλιεργειών τους, μια από τις οποίες μπορεί να είναι και η καλλιέργεια της αρώνιας. Σε κάθε περίπτωση και για να μην αποτελέσει η συγκεκριμένη καλλιέργεια άλλο ένα χαμένο σταθμό στο πολυαναμενόμενο τρένο της γεωργικής ανάπτυξης, απαιτείται πλήρης οργάνωση και άριστη συνεργασία παραγωγών και εξειδικευμένου γεωπονικού προσωπικού με κύριο γνώμονα το κοινό καλό και την πλήρη καθετοποίηση της πρωτογενούς παραγωγής.   

Δρ. Γεώργιος Απ. Μπάρδας
Γεωπόνος – Φυτοπαθολόγος
BSc, MSc, PhD, PostDoc
Επικεφαλής δυκτίου PlantDirect

Δεν υπάρχουν σχόλια:

Δημοσίευση σχολίου